Hayatı

                              (?-1556)

En büyük Türk şairlerinden biri kabul edilen Fuzûlî'nin hayatı hakkında bi­linenler pek azdır. Asıl adı Mehmet, babasının adı Molla Süleyman'dır. Ne zaman ve nerede doğduğu bilinmeyen Fuzûlî'nin Hille, Bağdad veya Kerbelâ'da doğduğunu öne süren tezkireciler vardır. Ancak, bütün ömrünü Hille, Kerbelâ. Bağdad ve Necef ara­sındaki bölgede geçirdiği bilinmektedir.

Fuzûlî. Türkçe Dîvan'ının ön sözünde çok küçük yaşta okula başladığını, aklî ve naklî bütün ilimleri öğrendiğini belirtiyorsa da. bu hususta etraflı bilgiler yoktur. Fuzûlî, Türkçe, Arapça ve Farsçayı çok iyi bilen şair, her üç dilde de kusursuz sayılabilecek eserler vermiştir.

Fuzûlî, gençliğinde aşk şiirleri yazmış, ancak bunların uzun ömürlü olamayacağını düşünerek gece gündüz çalışarak bilgi ve kültürünü artırmıştır. Ona göre; ilimsiz şiir, esası yok dîvâr olur ve esassız dîvâr gayette bî-îtibar olur. Şiir insana Tanrı vergisidir ve Tanrı şiir söyleme kabiliyetini pek az kuluna ihsan etmiştir.

Oldukça uzun bir ömür süren Fuzûlî'nin hayatı yoksulluk ve sıkıntılar içinde geçmiştir. Geçimini temin etmek için Hz. Ali'nin ravzasında bir vazife alarak oradaki hizmetçilerden biri olmuştur. Bir ara maaşı kesilen Fuzûlî. 1556 yılında Kerbelâ'da çıkan veba salgınında ölünceye kadar bu görevde kalmıştır. Yaşadığı topraklar Türk ve İran ordularının savaş alanı olmuş, sık sık el değiştirmiştir. Kanunî Sultan Süleyman Bağdad'ı aldığında, bütün devlet büyüklerine kasideler sunmuş; ancak bu karışıklıkta fazla ilgi görmemiştir. Kendisine Evkaf gelirlerinden maaş bağlanmış, zaman zaman onu bile alamadığı Nişancı Celâlzade Mustafa Çelebı'ye yazdığı Şikâyetname adıyla bilinen mektuptan anlaşılmaktadır.

Fuzûlî his kudreti bakımından edebiyatımızın tek şairi kabul edilmektedir. Hislerinin derinliği ve samimilîği. özellikle gazellerine üstün bir değer kazandırmıştır. Şiir tekniğini çok iyi bilen Fuzûlî, şiirlerinde daha çok muhtevaya önem vermiştir. Kuvvetli bir lirizme sahip olan Fuzûlî, ilham aldığı çeşitli unsurları kendi şahsiyeti ile bütünleştirerek kendine özgü sanat eserleri meydana getirmiştir. Onun sanatının ve mizacının unsuru ve lirizminin dayanağı aşk ve güzelliktir. Mesnevî ve gazellerinin başlıca konusu aşktır. Bu tarz şiirlerinde beşerî aşkla, tasavvufî aşk ilk bakışta an­laşılmaz; mazmunları çok iyi kullanan Fuzûlî'nin şiirlerinde mazmunlar çözüldükçe beyitlerdeki derin anlam ortaya çıkar, şiirin güzelliği artar.

Fuzûlî, acı ve ıstırap şairidir. Aşkı da bu yönüyle ele alır. Tasavvuf şairlerinin aksine sevgiliye kavuşmayı, neşe ve mutluluğu istemez. Kavuşmak aşkı öldürür; bu sebeple şair, ayrılık, dert ve üzüntüyü aramış, acı çekmenin insanı olgunlaştırdığı ve yücelttiği fikrini savunmuştur.

Fuzûlî'nin dünya görüşü karamsardır. Ona göre, dünya geçici ve acılarla doludur. Bu yüzden dünyaya ve aldatıcı zevklerine bağlanılmamalıdır. İnsan kadere rıza göstermelidir. Dünyada mutlu olanlar kötülerle cahillerdir. Eserlerinde dile getirdiği bu görüşlere rağmen, bazı şiirlerinde kendi mahrumiyet ve ıstıraplarını dile getirerek talihinden şikâyet ettiği, zamanından memnun olmadığını açıkça ifade ettiği görülür.

Türkçe, Arapça ve Farsça pek çok eseri bulunan Fuzûlî'nin manzum eserleri yanında mensur eserleri de vardır. Bunların içinde en tanınmışı Türkçe Dîvan ve Leylâ vü Mecnun mesnevisidir. Bu eser, Leylâ vü Mecnûn adlı eser yazıldığı tarihten itibaren Türkçe konuşulan bütün sahalarda sevilerek okunmuş, daha sonra yazılan Leyla ve Mecnûnlar üzerinde etkili olmuştur.

Fuzûlî'nin Türkçe eserleri şunlardır: Türkçe Dîvan, Leylâ vü Mecnûn, Beng ü Bade, Hadîs-i Erbain Tercümesi, Sohbetü'l-Esmar, Hadîkatü's-Süedâ.

Fuzûlî'nin Türkçe dışında Farsça olarak Dîvan, Sâkî name (Heft Câm), Hüsn ü Aşk (Risâle-i Sıhhat ü Maraz), Enîsü'l-Kalb, Rind ü Zâhid, Risâle-i Mu'ammâ; Arapça olarak da Dîvan ve Matla 'ü'l-İ'tikad fî Ma'rifeti'l-Mebde' ve'l-Meâd adlı eserleri mevcuttur. Ayrıca şairin çeşitli mektupları da kitap hâlinde yayınlanmıştır.